Vergil (70–19 BC)

Sic fatur lacrimans, classique immittit habenas,

et tandem Euboïcis Cumarum adlabitur oris.

Obvertunt pelago proras; tum dente tenaci

ancora fundabat naves, et litora curvae

litus in Hesperium; quaerit pars semina flammae

abstrusa in venis silicis, pars densa ferarum

tecta rapit silvas, inventaque flumina monstrat.

At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo

antrum immane petit, magnum cui mentem animumque

Delius inspirat vates, aperitque futura.

Iam subeunt Triviae lucos atque aurea tecta.

    Daedalus, ut fama est, fugiens Minoïa regna,

insuetum per iter gelidas enavit ad Arctos,

Chalcidicaque levis tandem super adstitit arce.

Redditus his primum terris, tibi, Phoebe, sacravit

remigium alarum, posuitque immania templa.

Cecropidae iussi—miserum!—septena quotannis

corpora natorum; stat ductis sortibus urna.

Contra elata mari respondet Gnosia tellus:

hic crudelis amor tauri, suppostaque furto

Minotaurus inest, Veneris monumenta nefandae;

hic labor ille domus et inextricabilis error;

magnum reginae sed enim miseratus amorem

Daedalus ipse dolos tecti ambagesque resolvit,

partem opere in tanto, sineret dolor, Icare, haberes.

Bis conatus erat casus effingere in auro;

bis patriae cecidere manus. Quin protinus omnia

perlegerent oculis, ni iam praemissus Achates

Deiphobe Glauci, fatur quae talia regi:

‘Non hoc ista sibi tempus spectacula poscit;

nunc grege de intacto septem mactare iuvencos

praestiterit, totidem lectas de more bidentes.’

iussa viri), Teucros vocat alta in templa sacerdos.

    Excisum Euboicae latus ingens rupis in antrum,

quo lati ducunt aditus centum, ostia centum;

unde ruunt totidem voces, responsa Sibyllae.

tempus ait; deus, ecce, deus! Cui talia fanti

ante fores subito non voltus, non color unus,

non comptae mansere comae; sed pectus anhelum,

et rabie fera corda tument; maiorque videri,

iam propiore dei. ‘Cessas in vota precesque,

Tros’ ait ‘Aenea? Cessas? Neque enim ante dehiscent

attonitae magna ora domus.’ Et talia fata

conticuit. Gelidus Teucris per dura cucurrit

    ‘Phoebe, graves Troiae semper miserate labores,

Dardana qui Paridis direxti tela manusque

corpus in Aeacidae, magnas obeuntia terras

tot maria intravi duce te, penitusque repostas

iam tandem Italiae fugientis prendimus oras;

hac Troiana tenus fuerit Fortuna secuta.

Vos quoque Pergameae iam fas est parcere genti,

dique deaeque omnes quibus obstitit Ilium et ingens

praescia venturi, da, non indebita posco

regna meis fatis, Latio considere Teucros

errantisque deos agitataque numina Troiae.

Tum Phoebo et Triviae solido de marmore templum

Te quoque magna manent regnis penetralia nostris:

hic ego namque tuas sortes arcanaque fata,

dicta meae genti, ponam, lectosque sacrabo,

alma, viros. Foliis tantum ne carmina manda,

ipsa canas oro.’ Finem dedit ore loquendi.

    At, Phoebi nondum patiens, immanis in antro

bacchatur vates, magnum si pectore possit

excussisse deum; tanto magis ille fatigat

Ostia iamque domus patuere ingentia centum

sponte sua, vatisque ferunt responsa per auras:

    ‘O tandem magnis pelagi defuncte periclis!

Sed terrae graviora manent. In regna Lavini

sed non et venisse volent. Bella, horrida bella,

et Thybrim multo spumantem sanguine cerno.

Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra

defuerint; alius Latio iam partus Achilles,

usquam aberit; cum tu supplex in rebus egenis

quas gentes Italum aut quas non oraveris urbes!

Causa mali tanti coniunx iterum hospita Teucris

externique iterum thalami.

qua tua te Fortuna sinet. Via prima salutis,

quod minime reris, Graia pandetur ab urbe.’

    Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla

horrendas canit ambages antroque remugit,

concutit, et stimulos sub pectore vertit Apollo.

Ut primum cessit furor et rabida ora quierunt,

incipit Aeneas heros: ‘Non ulla laborum,

O virgo, nova mi facies inopinave surgit;

Unum oro: quando hic inferni ianua regis

dicitur, et tenebrosa palus Acheronte refuso,

ire ad conspectum cari genitoris et ora

contingat; doceas iter et sacra ostia pandas.

eripui his umeris, medioque ex hoste recepi;

ille meum comitatus iter, maria omnia mecum

atque omnes pelagique minas caelique ferebat,

invalidus, vires ultra sortemque senectae.

idem orans mandata dabat. Gnatique patrisque,

alma, precor, miserere;—potes namque omnia, nec te

nequiquam lucis Hecate praefecit Avernis;—

si potuit Manes arcessere coniugis Orpheus,

si fratrem Pollux alterna morte redemit,

itque reditque viam totiens. Quid Thesea, magnum

quid memorem Alciden? Et mi genus ab Iove summo.’

    Talibus orabat dictis, arasque tenebat,

Tros Anchisiade, facilis descensus Averno;

noctes atque dies patet atri ianua Ditis;

sed revocare gradum superasque evadere ad auras,

hoc opus, hic labor est. Pauci, quos aequus amavit

dis geniti potuere. Tenent media omnia silvae,

Cocytusque sinu labens circumvenit atro.

Quod si tantus amor menti, si tanta cupido est,

bis Stygios innare lacus, bis nigra videre

accipe, quae peragenda prius. Latet arbore opaca

aureus et foliis et lento vimine ramus,

Iunoni infernae dictus sacer; hunc tegit omnis

lucus, et obscuris claudunt convallibus umbrae.

auricomos quam quis decerpserit arbore fetus.

Hoc sibi pulchra suum ferri Proserpina munus

instituit. Primo avulso non deficit alter

aureus, et simili frondescit virga metallo.

carpe manu; namque ipse volens facilisque sequetur,

si te fata vocant; aliter non viribus ullis

vincere, nec duro poteris convellere ferro.

Praeterea iacet exanimum tibi corpus amici—

dum consulta petis nostroque in limine pendes.

Sedibus hunc refer ante suis et conde sepulchro.

Duc nigras pecudes; ea prima piacula sunto:

sic demum lucos Stygis et regna invia vivis

    Aeneas maesto defixus lumina voltu

ingreditur, linquens antrum, caecosque volutat

eventus animo secum. Cui fidus Achates

it comes, et paribus curis vestigia figit.

quem socium exanimem vates, quod corpus humandum

diceret. Atque illi Misenum in litore sicco,

ut venere, vident indigna morte peremptum,

Misenum Aeoliden, quo non praestantior alter

Hectoris hic magni fuerat comes, Hectora circum

et lituo pugnas insignis obibat et hasta:

postquam illum vita victor spoliavit Achilles,

Dardanio Aeneae sese fortissimus heros

Sed tum, forte cava dum personat aequora concha,

demens, et cantu vocat in certamina divos,

aemulus exceptum Triton, si credere dignum est,

inter saxa virum spumosa inmerserat unda.

praecipue pius Aeneas. Tum iussa Sibyllae,

haud mora, festinant flentes, aramque sepulchri

congerere arboribus caeloque educere certant.

Itur in antiquam silvam, stabula alta ferarum;

fraxineaeque trabes cuneis et fissile robur

scinditur, advolvunt ingentis montibus ornos.

    Nec non Aeneas opera inter talia primus

hortatur socios, paribusque accingitur armis.

adspectans silvam inmensam, et sic voce precatur:

‘Si nunc se nobis ille aureus arbore ramus

ostendat nemore in tanto, quando omnia vere

heu nimium de te vates, Misene, locuta est.’

ipsa sub ora viri caelo venere volantes,

et viridi sedere solo. Tum maximus heros

maternas agnoscit aves, laetusque precatur:

‘Este duces, O, si qua via est, cursumque per auras

ramus humum. Tuque, O, dubiis ne defice rebus,

diva parens.’ Sic effatus vestigia pressit,

observans quae signa ferant, quo tendere pergant.

Pascentes illae tantum prodire volando,

Inde ubi venere ad fauces grave olentis Averni,

tollunt se celeres, liquidumque per aëra lapsae

sedibus optatis geminae super arbore sidunt,

discolor unde auri per ramos aura refulsit.

fronde virere nova, quod non sua seminat arbos,

et croceo fetu teretis circumdare truncos,

talis erat species auri frondentis opaca

ilice, sic leni crepitabat brattea vento.

cunctantem, et vatis portat sub tecta Sibyllae.